Ngày 14/4/2026, trong khuôn khổ Thoả thuận hợp tác (MOU) giữa Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN và Trường Nghệ thuật, Văn học, Ngôn ngữ, Xã hội và Nhân văn - Đại học Aix–Marseille (Cộng hòa Pháp), dưới sự bảo trợ của Uỷ ban châu Âu thông qua chương trình học bổng Erasmus+, Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng đã mời GS.TS. Laurence Américi - Giảng viên Lịch sử đương đại, Đại học Aix-Marseille (Cộng hòa Pháp) làm diễn giả chính của Tọa đàm khoa học với chủ đề: “Giới thiệu về các bộ sưu tập tài liệu lưu trữ ảnh và giá trị của chúng đối với nghiên cứu lịch sử” (Introduction to photographic archival collections and their value for historical research).
Chương trình có sự tham gia của các giảng viên, nhà nghiên cứu và đông đảo sinh viên ngành Lưu trữ học, đặc biệt là sinh viên khóa K68 hiện đang nghiên cứu, học tập học phần “Lưu trữ tài liệu nghe - nhìn”.
Toàn cảnh Tọa đàm
Tài liệu lưu trữ ảnh: Từ minh họa đến nguồn sử liệu
Trong phần trình bày, diễn giả đã mang đến một cách tiếp cận giàu tính học thuật và liên ngành, làm nổi bật mối quan hệ chặt chẽ giữa lưu trữ học và nhiếp ảnh. Theo đó, tài liệu lưu trữ ảnh không chỉ dừng lại ở vai trò minh họa mà đã phát triển thành một nguồn sử liệu quan trọng, phản ánh các chiều cạnh xã hội và văn hóa qua lăng kính thị giác.
Đặc biệt, diễn giả nhấn mạnh sự chuyển biến trong nhận thức về tài liệu lưu trữ ảnh từ chỗ được xem như phương tiện hỗ trợ cho văn bản, trở thành nguồn thông tin độc lập trong nghiên cứu lịch sử. Việc khai thác loại hình tài liệu này vì vậy không chỉ dừng ở việc “xem ảnh” mà đòi hỏi người nghiên cứu phải đặt câu hỏi về bối cảnh hình thành, chủ thể sáng tạo, mục đích ghi lại cũng như những yếu tố chủ quan ẩn sau mỗi khuôn hình.
GS.TS. Laurence Américi chia sẻ nội dung giới thiệu về các bộ sưu tập tài liệu ảnh lưu trữ và giá trị của chúng đối với nghiên cứu lịch sử
Vai trò của công tác lưu trữ và người làm lưu trữ đối với tài liệu nghe nhìn
Từ góc độ tiếp cận của nhà sử học, diễn giả đặc biệt nhấn mạnh vai trò của công tác lưu trữ tài liệu nghe nhìn và đội ngũ những người làm lưu trữ đối với việc khai thác và sử dụng hiệu quả loại hình tài liệu đặc thù này.
Với các kỹ thuật nghiệp vụ như thu thập, xác định giá trị, phân loại, bảo quản và tổ chức khai thác, người làm lưu trữ giữ vai trò then chốt trong việc:
Bảo đảm tính toàn vẹn và an toàn của tài liệu lưu trữ ảnh;
Xác lập bối cảnh, xuất xứ và thông tin liên quan đến tài liệu;
Góp phần làm sáng tỏ độ tin cậy và tính chân thực của nguồn sử liệu.
Điều này cho thấy, tài liệu lưu trữ ảnh không thể được sử dụng một cách độc lập nếu thiếu đi nền tảng xử lý nghiệp vụ lưu trữ và chính người làm lưu trữ là cầu nối quan trọng giữa tài liệu và hoạt động nghiên cứu khoa học.
Khai thác tài liệu lưu trữ ảnh từ thực tiễn quốc tế
Diễn giả cũng giới thiệu nhiều ví dụ thực tiễn từ các kho lưu trữ quốc tế, tiêu biểu như các bộ sưu tập tài liệu lưu trữ ảnh tại Kho Lưu trữ Quốc gia hải ngoại của Pháp (ANOM), nơi hàng nghìn hình ảnh về Đông Dương đã được số hóa và cung cấp truy cập mở cho người dùng.
Bên cạnh đó, các bộ sưu tập cá nhân, tiêu biểu như bộ sưu tập của nhiếp ảnh gia Désiré Sic, được phân tích như một minh chứng cho việc tài liệu lưu trữ ảnh mang dấu ấn rõ nét của chủ thể sáng tạo. Qua đó, diễn giả đặt ra yêu cầu về cách tiếp cận mang tính phê phán, giúp người nghiên cứu nhận diện được các yếu tố chủ quan, định kiến hoặc bối cảnh lịch sử chi phối quá trình hình thành tài liệu.
Mở rộng phương pháp nghiên cứu trong bối cảnh số
Một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là việc đặt tài liệu lưu trữ ảnh trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển của công nghệ hiện đại. Việc số hóa, khai thác trực tuyến và đặc biệt là sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những hướng tiếp cận mới trong phân tích và xử lý dữ liệu hình ảnh.
Tuy nhiên, diễn giả cũng nhấn mạnh rằng, dù công nghệ ngày càng phát triển, thì vai trò của con người đặc biệt là nhà nghiên cứu và người làm lưu trữ vẫn giữ vị trí trung tâm trong việc diễn giải, kiểm chứng và phản biện nguồn tư liệu, bảo đảm tính khoa học và độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu.
Không gian học thuật cởi mở và giàu tương tác
Tọa đàm diễn ra trong không khí học thuật gần gũi, cởi mở. Các giảng viên, sinh viên, đặc biệt là sinh viên K68 ngành Lưu trữ học đã tích cực tham gia trao đổi, đặt câu hỏi xoay quanh phương pháp “đọc” ảnh, tính khách quan của tư liệu hình ảnh, thách thức tiếp cận tài liệu ảnh lưu trữ trong bối cảnh AI, đặc biệt là khả năng ứng dụng tài liệu ảnh trong học tập và nghiên cứu.
TS. Cam Anh Tuấn – Trưởng Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng chia sẻ tại chương trình Toạ đàm
Sinh viên đặt câu hỏi cho diễn giả
Diễn giả bày tỏ sự hứng thú và ấn tượng trước tinh thần học tập chủ động, nghiêm túc của sinh viên, đồng thời đánh giá cao việc tổ chức một buổi tọa đàm tạo được sự kết nối gần gũi, tương tác hiệu quả giữa giảng viên và người học.
Giảng viên và đại diện sinh viên chụp ảnh lưu niệm cùng diễn giả trong chương trình
Tọa đàm khoa học đã góp phần làm rõ vai trò và giá trị của tài liệu lưu trữ ảnh trong nghiên cứu lịch sử, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của công tác lưu trữ và đội ngũ những người làm lưu trữ trong việc bảo đảm và phát huy giá trị của nguồn tư liệu đặc thù này.
Thông qua hoạt động trao đổi học thuật với chuyên gia quốc tế, chương trình không chỉ mở rộng cách tiếp cận nghiên cứu theo hướng liên ngành và hiện đại mà còn góp phần hiện thực hóa định hướng của Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng trong việc gắn kết đào tạo với nghiên cứu, tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong bối cảnh chuyển đổi số.
